Destanlarımız

Micanoğlu Hüseyin

Yavuz Bingöl'ün Sesinden Mican Türküsü, Mozilla Firefox ve Apple Safari İnternet Tarayıcılarında Otomatik Olarak Başlıyor. Durdurmak İstiyorsanız Üsteki Windows Media Player'in [ || ] Tuşuna Tıklayarak [ ►] Pozisyonuna Getiriniz. Tekrar Dinlemek İçin [ ►] Tuşuna Tıklayarak [ || ] Pozisyonuna Getiriniz. Internet Explorer 8'da Mican Türküsünü Dinlemek İçin Windows Media Player'in [ ►] Tuşuna Tıklayarak [ || ] Pozisyonuna Getiriniz.  

          Micanoğlu Hüseyin 1280 (1864) yılında Giresun’un Keşab nahiyesine bağlı Engüz (Dokuztepe) köyünde doğmuştur. Babası Ömer Ağa, annesi Yakuboğlu Osman’ın kızı Ayşe kadındır. Giresun’da Sultan Selim Camisi yanındaki medreseye devam eder, arkadaşları ile bir gece medreseye gizlice kadın getirdiği için medreseden atılır (1880), tahsiline devam etmek için Sayca köyünden arkadaşı İsmail Ağa’nın oğlu Hüseyin ile birlikte Erzurum’a gider. Zeki, çalışkan olmasına rağmen imtihanda başarılı olamaz, Giresun’a döner (1881), daha sonra da askere gider. Bir söylentiye göre askerden firar edince dayısı Yakuboğlu Şükrü’nün yanına gelir. Onların aralarında bir kadın yüzünden çıkan kavgada Kalafatoğlu Memiş Hoca öldürülür. Kalafatoğlu Memiş’i öldürenin Micanoğlu olduğu tespit edilince takibata çıkılır, o da firar ederek şekavete başlar. Bir diğer söylentiye göre de Erzurum Süvari Alayı’nda nişanlısı Emine’nin Memiş Hoca’nın oğluna verildiğini duyunca firar eder. Onun gelişiyle köyde dedikodu alır yürür; Micanoğlu’nun gelinle ilişkisi olduğu etrafta söylenmeye başlar. Dedikodululardan rahatsız olan Micanoğlu’nun eski nişanlısı, bir akşam üstü eline bir değnek alarak Micanoğlu’nun yolunu keser, münakaşa başlar, gürültü üzerine dışarı çıkan Memiş Hoca da kavgaya karışınca, Micanoğlu karakulak bıçağını çekerek onu öldürür. Memiş Hoca’nın öldürülmesi üzerine köyün ileri gelenlerinden Hamaloğlu Hasan Ağa tarafından tutulup adalete teslim edilir. Mahkeme tarafından on sekiz yıl hapis cezasına çarptırılır. Ancak, hapishaneye konulduktan altı ay sonra Gürcü Deli Reşid’in adamı Eğribel Mehmed’le birlikte hapishaneden kaçar.

          Hikâyenin devamında; hapishaneden kaçan Micanoğlu, bir süre gizlenmeye çalışırsa da sonunda Gürcü Deli Reşid’in çetesine katılmak zorunda kalır. İlk soygunu Bulancak’taki Şemsettin köyünde Yılancıoğlu Mustafa Ağa’yı soyarak yapar. Bu kanun dışı faaliyetleri köy basma, yolcu ve kervanları soyma şeklinde devam eder. Micanoğlu, artık dağlardadır ve dokuz kişilik çetenin başı olmuştur. Micanoğlu şekavete başladıktan bir müddet sonra Uğurca köyünden, Gotkile namıyla tanınan Köroğlu isimli şahıs bir olaydan dolayı firar edince kendisine haber gönderip yanına alır. Söylenilenlere göre Micanoğlu katiyen adam öldürmez, bütün bu işleri Gotkile’ye yaptırırmış. Micanoğlu, hükümet kuvvetlerinin yanında yer alarak kendisini takibe çıkanları teker teker yakalayarak öldürmeye başlar. Aynı günde Hamaloğlu Hasan Ağa’yı, Tekbaşoğlu Komit Ali Ağa’yı, Sarvan İmamını öldürür. Hamaloğlu Ali Ağa’yı, kendisini kurtarmak vaadiyle kandırarak hükümete teslim etti diye öldürür. Bu öldürdüklerini Sarvan köyünden Salbacakoğlu Halil İbrahim Ağa ve diğerleri takip eder. Micanoğlu ve çetesinin yaptığı soygunlar ve bilhassa Şebinkarahisar’a gidip gelen kervanları vurması üzerine yüzbaşı vekili Palabıyık Kemal Ağa, yanına aldığı Aslan Bey ve Soloğlu Ahmed Ağa ile birlikte onun takibine çıkar ve Micanoğlu’nu yakalamaya çalışır. Fakat Micanoğlu’nu ele geçirmek mümkün olmaz. Micanoğlu kendisini ele geçirmeye çalışan kuvvetleri meşgul ederek yakalanmamayı başarır.

          Mican takipten kurtulmak için kendisine daha güvenli barınma yerleri aramaya başlar. Karagöl yaylasına çıkarak Erbaalı Kel Seyid’e misafir olur. Kel Seyid, yanında kırk-elli kadar insan çalıştıran, sürüleri obaya sığmayacak kadar çok olan zengin birisidir. Kendini takibe çıkan kolluk kuvvetleri Micanoğlu’nun izini buruda da bulur. Micanoğlu, Yanbulu denilen bir dağ geçidinde hükümet kuvvetlerini pusuya düşürür, jandarmaların bir kısmını esir alır. Micanoğlu hakkındaki kimi sözlü, kimi yazılı kaynaklara dayanan hikaye bu şekildedir.

(Mican filminden bir sahne..)

          Onun adının geçtiği arşiv belgeleri Micanoğlu’nun diğer bir yönünü aydınlatmaktadır. Micanoğlu, Giresun-Şebinkarahisar yolu üzerinde bulunan maden işletmelerinden haraç almaktadır. Eğribel madenini işleten Fransız şirketin sahibine mektup yazarak ondan haraç almaktadır. Eğribel madenini işleten Fransız şirketin sahibine mektup yazarak ondan haraç ister. Maden şirketi haraç vermeye yanaşmayınca bu sefer Micanoğlu madenin Karagöl yaylasından gelen suyunu keser. Maden susuz kalır. Bu haraç isteme olayı, konuyla ilgili türkü yakılmasına yol açar:

          Vara vara vardım maden yoluna
          Bir mektup yazdım direktörüne
          Eğer bu maden işleyecekse
          Bin altın göndersin Micanoğlu’na

          Karagöl altından kırk atlı geçtim
          Martin kurşunun suyunu içtim
          Sağımdan vuruldum soluma düştüm
          Dil bilmez Çerkezler içine düştüm

          Ben de vardım maden baskununa
          Yar yağmur yağmış daşın üstüne
          Beş üz asker kalkmış Mican üstüne

          Karagöl yaylasında Kel Seyid’in misafiri olan Micanoğlu’nun hem Fransız şirketin sahibinin eşi ile, hem de Kel Seyid’in gelini ile aralarında bir gönül ilişkisi olduğu etrafta söylenmeye başlar. Gerek madene yaptığı baskın sebebiyle hükümet kuvvetlerinin takibi, gerekse Kel Seyid’in gelini ile olduğu söylenilen gönül ilişkisi bir bakıma Micanoğlu’nun da sonu olur. Bir söylentiye göre Kel Seyid, hükümetle anlaşarak Micanoğlu ve arkadaşlarını yakalar. Ellerine kelepçe vurur. Micanoğlu’na karşı hissi bir yakınlık duyan Kel Seyid’in gelini yoğurt tasının içinde kelepçenin anahtarını Micanoğlu’na verir, onun kaçmasını sağlar. Micanoğlu dışarıya çıkınca köpeklerin saldırısına uğrar. Köpeklerden kurtulmak için yakındaki bir göle girer. Uzun süre suda kalan Micanoğlu, üşütür hasta olur, Çivriz yaylasına yakın Yassıalan’da ölür. Cenazesini Keşap’a getirirler.

          Diğer bir söylentiye göre geliniyle olan ilişkisi sebebiyle Kel Seyid, Micanoğlu ile arkadaşlarını birbirine düşürür. Arkadaşları Micanoğlu’nu öldürüp bir duvarın üzerinden aşağıya atarlar. Cenazesi Giresun’a getirilir.

          Ama halk arasında Micanoğlu’nun bu şekilde ölmesi, olaya destanî bir hava kazandırır. Bir inanışa göre Micanoğlu, o sırada çığ altında kalarak ölen Kel Seyid’in çobanlarından birisine kendi elbiselerini giydirmiştir, herkes Micanoğlu’nun çığ altında kalarak öldüğünü zannetmiştir. Aslında Micanoğlu ölmemiştir. Micanoğlu bu diyarı terk etmiş ve o “sır olmuştur”. Diğer bir inanışa göre de Çivriz deresi içinde bir başka adamın ölüsü bulunur, müfreze bu ölüye müsademe edilmiş gibi üç beş el kadar silah atar ve bu kişinin Micanoğlu olduğu söylenilir. Adamın ölüsü müfreze tarafından Keşab’a getirilir, Micanoğlu’nun anasından “telkin ve tehditle” ölünün Micanoğlu olduğunu söylemesi istenilir. Micanoğlu’nun anası ölenin Micanoğlu olmadığını bildiği halde “oğlum diye feryad eder”. Aslında Micanoğlu ölmemiştir, bu diyarı terk etmiş ve o “sır olmuştur”. Hatta, Micanoğlu’na Osmanlı ülkesinin değişik yerlerinde rastlanır. Micanoğlu’nu kimisi Midilli’de, kimisi Zonguldak’ta, kimisi Mekke’de görür. İşte, halk tarafından çok sevilen, efsanevî bir kimlik verilen ve adına türkü yakılan Micanoğlu’nun hayatı kısaca böyledir.

          Dünyadaki benzeri örnekleri gibi öldüğüne inanılmayan bir halk kahramanı şeklinde görülüp hayatı efsanelere boğulmuş olan Micanoğlu hakkındaki resmî kayıtların mevcudiyeti onun faaliyetleri hakkında inanılır bilgilere ulaşmayı sağlar. Yaptığımız çalışma sonucu arşivde Micanoğlu’na dair şimdilik bir kayıt ile üç belgeye rastladık. Bunlardan ilki Tirebolu ayânlarından Kethüda-zâde Mehmed Emin Ağa’nın (ö. 1849) oğlu Mehmed Esad Bey’in sicil kaydıdır. Sicil kaydında (13 Mart 1887) Mehmed Esad Bey’in gönüllü olarak Gürcü Deli Reşid’in ve Micanoğlu’nun takibine belirtilir.

          İlk kez burada yayımlanan diğer üç belgeden biri, Micanoğlu’nun İngiltere uyruklu Licese (Şaplıca) maden direktörüne yazdığı tehdit mektubunun sureti; diğeri İngiltere’nin Trabzon konsolosu tarafından Trabzon valisi Ali Sururî Paşa’ya verilen 29 Nisan 1887 tarihli mektubu; üçüncüsü ise Licese madeninden Giresun iskelesine sevk olunan cevherin naklini engellenmesine, altı kişilik çete efradıyla birlikte kendisini takibe çıkan Giresun zaptiyesinin silahlarını almasına, yolcuların eşyalarını gasbetmesi üzerine yakalanmasına çalışılmasına dairdir. Micanoğlu’nun yörede etkinliğini gösteren bu belgeler arasında bir eşkıya reisinin günümüze ulaşan nadir mektup suretlerinden birinin olması dikkat çekicidir. Micanoğlu’nun mektubunun ana teması Licese madenine yapılan baskın, bu baskının sorumlusu olarak görülen Micanoğlu’nun yakınlarının hükümet kuvvetleri tarafından tutuklanması ve konsolosun Micanoğlu hakkındaki düşünceleridir.

          “Eşkıyâ-i Giresun Keşâb Mîcânoğlu Hüseyin Efendi” imzası ile yazılan, “Karahisar-ı şarkî mutasarrıflığından Avrupalı mâdenci direktörü Ağa’nın huzûr-ı âlîsine” şeklinde başlayan ve “Fûtüvvetlü benim dostum direktör ağa hazretleri” diye devam eden tarihsiz mektupta Micanoğlu şöyle demektedir:

          “Bu kerre zât-ı âlîlerinize mahsûsen selâm ederim. Kaldı ki sizler beş on seneyi mütecâviz mâdenci olduğunuz ma‘lûm ve bendeniz de beş altı seneden berü eşkıyâ olduğum beyân ol-cihet şimdiye kadar sizlere bir kusûr getürmüş olmayup Licese isnâdından dolayı karındaşım Mehmed ile Süleyman yirmi mâhı mütecâviz taht-ı tevkîfde kalup bî-gayr-i hak halbuki, bendeniz ile Muhâcir Küçük Hüseyin olduğu hepinize ma‘lûmdur. Kaldı ki, şimdiki halde sizlere şu kadar çok recâ ederim. Bu iki karındaşlarımı mahbûsdan çıkarup kendünüze zaptiyye edüp iskân etmeniz matlûb ederim. Her kaç lira altun mesârif ederseniz bendenize beyân edesin. On beş güne kadar çıkarırsınız bendenize iki bin altun vermiş kadar hükmü vardır.Ve eğer bu işe gayret etmezseniz evvelâ canınıza saniyyen cevherine dahi Uzundere’den gelen şeylerine dahi Karagöl’den giden suya bu tahrîr ile himâm şeylere man‘î-i şer‘î olacağım. Ma‘lûmunuz olsun. Kaldı ki, sizlere on beş gün mühlet. Cevâbınızı isterim. Bu işe gayret etmedikten sonra sizlere daha rahatlık yoktur. Katırcınızı işletmem. Her bir cihet kötülük ederim. Sonra bendenize beyân eylemedin dimiyesiniz. İrâde[ye] muntazırım”.

          Micanoğlu’nun maden direktörüne yazdığı bu tehdit mektubu üzerine İngiliz konsolos Ali Sururî Paşa’ya durumu bildiren Fransızca bir mektup yazar. Mektubun tercümesine göre konsolos şunları söylemektedir:

          “15 Nisan [1]303 [27 Nisan 1887] tarihinde vuk‘u bulan mükâlemeye istinâden İngiltere devlet-i fehîmesi teb‘asından Licese mâden direktörüne eşkıyâdan Micanoğlu’nun yazdığı tehdîdli mektûb sûretinin leffen huzûr-ı âlî-i vilâyet-penâhîlerine takdîmle kesb-i şeref eylerim.

          Bu tehdîdden mâden idaresi korkmakda olduğundan ümîd-vârım ki, zât-ı âlî-i vilâyet-penâhîleri eşkıyâ-i merkûmenin derdestini ve cem‘iyyet ve mazarratını men‘ edecek tedâbiri diriğ buyurmazlar. Şâki-i merkûm Micanoğlu’nun refâkatinde Gürcî muhâcirlerinden üç şahıs bulunduğunu haber almışdım. Çürüksulu sa‘âdetlü Ali Paşa’nın bana bugün verdiği viziteyi bir vesîle add ile bundan bi’l-istifâde buna dair ettiğimiz mükâleme üzerine Ali Paşa şâki-i merkûm refâketinde yalnız Gürcî olarak bir âdem bulunup o da dâmâdı Ali Bayrakdaroğlu olduğunu cevâben söyledi. Ve her ne kadar bu eşkıyâ cem‘iyyetine ehemmiyet verilür ise de ehemmiyete şâyân bir şey olmayub eğer Serasker Paşa hazretleri kendüsüne kimsenin ma‘lûmatı olmaksızın hafî bir emir verirse bunların cem‘iyyetini az müddet zarfında mahv edeceği ümid-kavîsinde bulunduğumu ve bu sûretle Devlet-i Âliyye ile İngilizler’in menfa‘atine bir hidmet etmiş olacağını ilâve-i makal eyledi. Ümîd ederim ki, bu takrîrim zât-ı âlî-i semûhîleri ile Ali Paşa beyninde hiss eylediğim az çok bürûdetin ber-taraf olmasına bir vesile-i cemîle olacakdır. İhtirâmât-ı mahsûsa-i fâ’ikamın kabûl-i temînâtı mercûdur efendim”.

          Gerek Micanoğlu’nun maden direktörüne, gerekse konsolosun Trabzon valisine yazdığı mektuptan Micanoğlu’nun hayatına dair yeni bilgiler elde etmemiz mümkün olmaktadır. Bir kere Micanoğlu, İngiliz maden direktörü ile çok yakın ilişki içinde bulunmakta ve direktöre “dostum” diye hitap etmektedir. Micanoğlu’nun “beş altı seneden berü eşkıya olduğum” ifadesinden hareketle 1882 yılında dağa çıktığı söylenebilir. Bu yıllarda Licese madeni Şebinkarahisar’a dört saat mesafededir ve simli kurşun madeni çıkarılmakta, bir İngiliz şirketi tarafından işletilmektedir. Madenin çıkarılması için gerekli olan bütün alet ve edevat ile çıkarılan cevheri ezip temizlemek üzere bir de fabrika bulunmaktadır. Günde yedişer tona kadar maden cevheri çıkarılan fabrikada, sayıları üç yüz ile beş yüz arasında değişen işçi çalıştırılmaktadır. Micanoğlu, haraç aldığı böyle büyük bir maden cevheri işleyen fabrikaya baskın yapmıştır. Bu baskını Micanoğlu ile Muhacir Küçük Hüseyin yapmasına rağmen, hükümet kuvvetleri Micanoğlu’nun kardeşi Mehmed ile Süleyman’ı yakalamışlardır. Mehmed ve Süleyman yirmi ayı aşkın bir süreden seri de hapishanede tutulmaktadırlar. Micanoğlu, İngiliz maden direktörüne Mehmed ve Süleyman’ın hapishaneden çıkarmasını, kendisine muhafız olarak almasını talep etmekte, bu iş için kaç lira altın masraf ederse kendisine bildirilmesini istemekte, on beş günlük de bir süre vermektedir. Direktör bu işi yaparsa karşılığında Micanoğlu’na iki bin altın lira vermiş sayılacaktır. Yani, Micanoğlu aldığı haraçtan bu kadar bir miktarı düşmüş olacaktır. Eğer, direktör hapishanede olan Mehmed ve Süleyman’ı on beş güne kadar kurtarmazsa Micanoğlu, direktörün canına kastedecek, çıkarılan maden cevherinin taşınmasına engel olacak, Karagöl’den gelen suyu kesecek, kısaca her türlü kötülüğü yapacaktır. Mektuplar, çete efradının etnik yapısı hakkında da bilgi vermektedir. Buna göre Micanoğlu’nun çetesinde bu sırada üç değil, bir Gürcü asıllı bulunmaktadır. Bu da Micanoğlu’nun damadı Ali Bayrakdaroğlu’dur. Konsolosa göre çeteye fazla ehemmiyet verilmemelidir. Aslında serasker tarafından verilecek gizli bir emirle çete kısa bir müddet içinde yok edilebilecektir. Çetenin ortadan kaldırılması da İngiltere ile Osmanlı devletinin menfaatine olacaktır. Yayımladığımız bu belgelerin Micanoğlu ile ilgili bazı konulara açıklık getirdiği görülebilir. Uzun yıllar Giresun, Şebinkarahisar, Erzincan, Tokat, Trabzon, Samsun ve dağlarında dolaşan eşkıya Micanoğlu için türküler yakılmış ve yakılan türküler dilden dile söylenerek bugüne ulaşmış olup sevilerek dinlenilmektedir. Micanoğlu’nun birçok özelliğinin ve faaliyetlerinin bu türkülere yansıtıldığını görmek mümkündür. Yaptığı soygunlardan ve aldığı haraçlardan fakirlere yardım ettiği, köprü, çeşme gibi hayır eserleri yaptırdığı söylenilen ve buna dair birçok olay anlatılan Micanoğlu, halkın sevgisini kazanmış, eşkıya olarak baskıcı ve yağmacı bir kimliğinin yanında, iyiliği ve kötülüğüyle, her haliyle halkın belleğinde Köroğlu gibi bir karakter olarak algılanmıştır. Türkünün derlenen sözlerinden bazıları şöyledir:

          Rakı koydum fincana
          Hele bakın Mican’a
          Kör olası Kel Seyid
          Nasıl kıydın bu cana
          Oy benim canım Mican’ım
          Dünyalarda bir canım
          Martinimin kolları
          Gece de geçtim yolları
          Aslan Mican geliyor
          Takmaz karakolları
          Oy benim canım Mican’ım
          Dünyalarda bir canım
          Mican’ımın martini
          Dolar dolaş boşalır
          Kel Seyid’in gelinleri
          Giyinir de kuşanır
          Oy benim canım Mican’ım
          Dünyalarda bir canım
          Karagöl obasında
          Su içtim kana kana
          Mican’ın ağaları
          Ağlıyor yana yana
          Oy benim canım Mican’ım
          Dünyalarda bir canım
          Esbiye’nin pirinci
          Ayvasıl’ın turuncu
          Ağaların içinde
          Aslan Mican birinci
          Oy benim canım Mican’ım
          Dünyalarda bir canım
          Karisar yolu taşlık
          Eskidi zıpka başlık
          Gotkile hiç durmuyor
          Her gün istiyor harçlık
          Oy benim canım Mican’ım
          Dünyalarda bir canım
          Ayvasıl burnu burun
          Beyler geriye durun
          Micanoğlu geliyor
          Altın iskemle kurun
          Oy benim canım Mican’ım
          Dünyalarda bir canım
          Mican sen öleceksin
          Kabire gireceksin
          Dokuz tahta altında
          Ne hesap vereceksin
          Oy benim canım
          Dünyalarda bir canım

          KAYNAKLAR: Karen Barkey, Eşkıyalar ve Devlet: Osmanlı Tarzı Devlet Merkezileşmesi (çev. Zeynep Altok), İstanbul, s. 22; Mücteba İlgürel, “Osmanlılar’da Eşkıyalık Hareketleri”, DİA, XI, 467-468; Kerempelioğlu, “Sevimli Haydut Micanoğlu”, Yeşilgiresun gazetesi (24 Nisan 1956-28 Nisan 1959); Yaşar Küçük, Doğu Karadeniz Bölgesinde Yaşamış Eşkıya ve Kabadayılara Ait Türküler-Destanlar (Basılmamış Yüksek lisans Tezi), Samsun 1988, s. 187-213; Osman Fikret Topallı, “Halk Şöhretleri: Micanoğlu”, (Basılmamış çalışma), Giresun, ts; BOA, SAİD, nr. 165, s. 117; BOA, DH. MKT, nr. 1423/118, 1499/22; BOA, Y. PRK. EŞA, nr. 6/67; Salname-i Vilayet-i Sivas, Sivas 1306, s. 247; Fikret Karadeniz, Üç Kent Bir Ülke, Trabzon 2002, s. 133; Micanoğlu türküsü Ahmet Yamacı tarafından Halim Giresunlu’dan derlenmiş ve notaya alınmıştır (TRT Repertuar no. 1247)

(bu yazı araştırmacı yazar AYHAN YÜKSEL tarafından kaleme alınmıştır.)

Mican İni (Mağarası)

          Yöremizde destanlaşan Micanoğlu Hüseyin, yaşadığı dönemde sürekli aynı yerde kalmamış, tabiatın kendini gizleyeceği yerleri mesken seçmiştir. Mican, bir dönem de Küçükgeriş Köyümüzde yer alan mağaralarda saklanmıştır. Sevgili Funda ve Fuat Deniz de büyük emek sarfederek bu mağaraların fotoğraflarını çekip, derledikleri bilgi ve belgelerle "Destanlarımız - Mican" sayfamızın oluşumuna ve arşivsel bir belge olarak sitemizde yer almasına katkıda bulundular. Değerli emek ve katkıları için gönül dolusu teşekkür ediyoruz. İşte Sevgili Funda ve Fuat Deniz'in objektifinden bir döneme damgasını vuran Micanoğlu Hüseyin'in yaşadığı ve köyümüz topraklarında yer alan Mican Mağarası: